Bliksem

Inleiding
Golfers, maar ook andere buitensporters, zijn extra kwetsbaar bij onweer.
Dit bleek in juli 2012 weer eens in Duitsland. In de buurt van Kassel werden 4 dames door bliksem getroffen terwijl ze in een schuilhut
op het golfterrein het slechte weer stonden af te wachten. Drie dames kwamen om het leven en de vierde was klinisch dood maar kon gelukkig nog worden gereanimeerd. De schuilhut was niet met een bliksemafleider uitgerust! Enkele dagen later werden in Saksen nog eens vier personen fataal door onweer geveld, twee door een directe inslag, tweepersonen vanwege door de bliksem gevelde bomen waaronder ze stonden te schuilen.
Onweersbuien ontstaan vaak en soms geheel onverwacht, door samenvallen van verschillende faktoren zoals temperatuurverschillen, vochtigheidsgehalte van de lucht en sterke wind hoog in de atmosfeer.
In de zomer zal onweer meestal boven land ontstaan omdat de aarde dan sterk wordt opgewarmd door de zon. In het najaar daarentegen levert het nog steeds warme zeewater van de noordzee genoeg warmte om onweer boven zee in te leiden.
In Nederland slaat de bliksem zeker 100.000 keer per jaar in en gemiddeld worden zo’n 5 mensen per jaar fataal getroffen wat ongeveer 10% is van het totaal aantal door bliksem getroffen personen in ons land.
Vooral open velden zoals een golfterrein maar ook wateroppervlaktes, e.d. zijn erg gevaarlijk en daar moeten wij als golfers dus zeker extra rekening mee houden.
Naar het natuurverschijnsel BLIKSEM is buitengewoon veel wetenschappelijk onderzoek gedaan.
Alle “geheimen” ervan zijn nog steeds niet bekend wat legio wetenschappers beweegt tot doen van nóg meer onderzoek. Zeker is wel dat onweer niets van doen heeft met de krachten van “weergoden”  zoals de Egyptische god Zeus en de Noorse dondergod Thor.

Wat is bliksem eigenlijk en hoe ontstaat dit natuurverschijnsel ?
Bliksem is een electrische ontlading, een vonk, tussen een gebied met een positieve electrische lading en een gebied met een negatieve lading.
In een wolk , die uit ontzettend veel waterdruppeltjes en ijskristallen bestaat, kunnen zulke positieve en negatieve  gebieden ontstaan.
Hoe dit precies komt is de onderzoekers niet helemaal duidelijk.
Een van de ca.10 verschillende en belangrijkste theorieën leert o.a. dat bij het bevriezen van waterdruppeltjes tot ijskristallen er een elektrische ladingscheiding plaatsvindt, waardoor de buitenkant van de druppeltjes postifief electrisch geladen wordt.
Door het uitzetten tijdens het bevriezings proces springen de schilletjes los van de druppeltjes.
De zwaardere binnekern van elke druppel blijft negatief achter en zal naar de onderzijde van de wolk zakken, terwijl het lichtere positief geladen schilletje van elke druppel naar de bovenzijde van de wolk wordt verplaatst.
Zo zijn dus in de wolk twee tegengesteld geladen gebieden ontstaan, positief aan de bovenkant en negatief onder. Als het spanningsverschil tussen de twee gebieden nu maar hoog genoeg oploopt komt het tot een elektrische neutraliserende ontlading in de wolk. We  nemen dit waar als “oplichten” van de wolk, ook wel “weerlicht” en “wolkontlading” genoemd. De meeste ontladingen tijdens onweer vinden in de wolken en tussen wolken plaats.
De zeer sterke negatieve lading onder in de wolk stoot, net als bij een magneet, de negatieve deeltjes in het aardoppervlak af waardoor deze dieper in de aardbodem wegzakken. De aardoppervlakte wordt hierdoor positif geladen!
Als het spanningsverschil tussen de negatieve onderkant van de wolk en de positief geladen aardkorst hoog genoeg oploopt (van ca. 10 miljoen tot meer dan 100 miljoen Volt) kan een  voor ons niet zichtbare  voorontlading van wolk naar aarde ontstaan.  De natuurwetten schrijven namelijk voor dat positief en negatief elkaar willen neutraliseren door middel van een electrische stroom van  negatieve lading naar positieve lading.
Op de aarde zal nu een vangontlading ontstaan  die loopt van de aard naar de wolk.
Zodra de voor- en vangontlading elkaar raken ontstaat er een soort van smal kanaal met een diameter van enkele centimeters, waarin de hoofdontlading zal overspringen. De enorme energie die daarbij vrijkomt zien we in de vorm van licht: BLIKSEM.
Dat de bliksemschicht meestal geen rechte lijn naar de aarde volgt komt doordat de voorontlading zich steeds verplaatst in die richting waar de lucht, om welke redenen dan ook, het beste electrisch geleidend is, dus de minste weerstand heeft.

Enkele elektrische gegevens
De elektrische stroomsterkte in de bliksemschicht kan oplopen tot 60 000 Ampere met een gemiddelde energie van 100 Kilowatt. (1000 lampen van 100 Watt)
Een elektrische stroomdoorgang door het menselijk lichaam van  0.1 tot 1 Ampere, een fractie dus van een bliksemstroom, is voor mensen meestal dodelijk.
Omdat het menselijk lichaam een relatief lage electrische weerstand heeft (ca. 1000 Ohm) kan een deel van de bliksemstroom gemakkelijk ons lichaam passeren. Het is daarom belangrijk weg te blijven van punten die onderling een verschillend elektrisch spanningsnivo hebben.

Directe en indirecte inslag
Bijna iedereen kent de gevaren en gevolgen wel van een directe inslag, maar minder die van een indirecte inslag . Een indirecte inslag komt veel vaker voor dan een directe inslag.
Als de bliksem in de buurt inslaat verspreidt de ontladingsstroom in de grond zich stervormig in alle richtingen tot wel 200 meter verwijderd van het punt van de inslag.
Hierdoor kan een hoge electrische spanning ontstaan tussen bijvoorbeeld de beide voeten. Deze hoge spanning kan een electrische stroom door je lichaam doen stromen die dodelijk kan zijn maar ook verbrandingen en (tijdelijke) verlamming kan veroorzaken.
Om dit risico sterk te verminderen doet men best de voeten zo dicht mogelijk bij elkaar, zodat ze als het ware één aanrakingspunt met de aarde vormen en niets tegelijk aanraken met handen of hoofd en voeten!

Iets over donder
Tijdens de ontlading wordt de lucht soms wel tot 30.000 graden Celcius opgewarmd.
Dit is zelfs warmer dan de oppervlakte van de zon!
De lucht rondom de schicht zet hierdoor, qua volume, enorm uit en heeft een soort van explosie tot gevolg: DONDER!
De schokgolf van geluid die zich in de omgeving zal verspreiden is soms zo groot dat zelfs gebouwen en zo beschadigd kunnen worden.

Hoe weet ik of er ONWEER op komst is ?
Ten eerste is er natuurlijk het  weerbericht
Als er onweer voorspeld is kun je daar maar beter rekening mee houden.
Verder zullen (weide)dieren zich bij naderend onweer onrustig gedragen. Ze weten dan instinctief dat ze naar een schuilplaats op zoek moeten. Dieren kunnen lage frequenties van geluidsgolven, door naderend onweer veroorzaakt, eerder waarnemen dan mensen.
Een andere belangrijke indicatie zijn de wolken.
Grote ronde, opbollende, partijen van stapelwolken staan meestal voor een naderende weersverandering.
Als nu ook nog de wind toeneemt en op de wolken verticale torenachtige pieken en onder de wolken valstrepen door regen worden gevormd is er vrijwel zeker een onweersbui op komst.
Soms wordt er een sissend en knetterend geluid waargenomen wat op een zeer gevaarlijke situatie duidt. Dit verschijnsel wordt St. Elmusvuur genoemd.

Hoe dichtbij of veraf is de BLIKSEM ?
Geluid, dus ook donder, beweegt zich met een snelheid van meer dan 300 meter per seconde voort.
De donder doet dus over elke kilometer ongeveer 3 seconden!
Als je dus de lichtflits van de bliksem ziet begin je langzaam seconden te tellen tot je de donder hoort.
Als je nu het aantal getelde seconden door 3 deelt weet je hoeveel kilometer de bliksem nog is verwijderd.

Indien de tijd tussen bliksem en donder minder is dan 10 tot 12  sec,
dan moet men direct een veilige plek  opzoeken.
Een onweersbui kan zich razendsnel verplaatsen !

Zoek een veilige plek
Als er onweer in aankomt is, zoek dan als de bliksem een veilige plek op. (denk aan de 10 tot 12  tellen)
Veilige plaatsen zijn onder andere:
-gebouwen zoals het clubhuis, de stokkenloods,
-driving range gebouw
-schuilhutten bij de diverse holes (hole 1, -3, -6, 15)
-auto met gesloten ramen en vast dak, dus niet een cabriolet met linnen kap en niet de golfbuggy

Als men binnen is raakt men best geen leidingen e.d. aan. Denk hierbij aan telefoon, waterleiding, gasleiding, antenneleidingen, metalen buitenmuur beplating, etc..
We wassen niet de handen en gaan niet douchen!
Wordt men door het onweer overvallen en is men op open terrein zonder veilige schuilplaatsen in de directe omgeving, leg dan eerst de golfkar met golftas en paraplu plat op de grond, laat uw bal liggen en ga minimaal 10 meter, maar beter is 50 meter uit de buurt ervan diep gehurkt op de grond zitten met de voeten tegen elkaar en het hoofd tussen de knieen. Sla je armen om je knieen.
Zoek eventueel snel een greppel of bunker op om nog kleiner te zijn. Ga nooit plat op de grond liggen en schuil nooit onder een paraplu! Beter nat dan gewond of nog erger!
Een groep mensen loopt groter risico dan een persoon alleen. Dus flightgenoten blijven beter  niet bij elkaar maar verspreiden zich onmiddellijk.
Onder bomen en uitstekende takken loopt men groot gevaar. Omdat bomen hoge punten in de omgeving zijn, worden ze dikwijls door de bliksem getroffen.

Verantwoordelijkheid
Ook toppen van heuvels, hoge punten in het landschap en metalen afrasteringen die electrische stroom geleiden moet men dringend vermijdenSpelers zijn zelf verantwoordelijk voor het juist omgaan met de eigen veiligheid en volgen in geval van onweer beter minimaal de veiligheidstips op die aan het einde van dit verhaal worden aangeboden.
In geval van een georganiseerde golfwedstrijd en/of -evenement bepaalt de wedstrijdleiding het spel te staken en eventueel na de bui weer voort te zetten.  Spelers handelen minimaal volgens de veiligheidstips.

NB: In de golfregels staat dat een speler het spel mag onderbreken als de commissie het spel heeft stopgezet, maar ook als de speler zelf denkt dat er gevaar is voor blikseminslag.
Met andere woorden: als u een wedstrijd speelt en u meent dat er gevaar is voor blikseminslag dan mag u de wedstrijd “ongestraft” stoppen, beschutting zoeken en wachten met verder spelen tot de bui voorbij is.

Ruud de Mul Juli 2012

Tips voor in de golftas

Donder na bliksem binnen 10 tot 12 seconden

Tip 1
Zoek z.s.m. een veilige plek: o.a. clubhuis/drivingrange gebouw/schuilhut/auto.
Maak dat je binnenkomt en blijf overal vanaf !
(laat de bal, golfkar met tas en paraplu plat op de grond achter en haal deze pas na de bui weer op)

Indien het niet mogelijk is om tijdig een veilige ruimte te vinden, dan :

Tip 2
Verspreiden als je met een groep bent.

Tip 3
Golfkar met tas en paraplu plat op de grond leggen. Loop er zeker 10 meter, maar beter 50 meter, vandaan en zoek het laagste punt in de omgeving op.

Tip 4
Ga nooit onder of in de buurt van bomen en afrasteringen schuilen, vermijdt heuvels en andere hoge punten in het landschap.

Tip 5
Als je in het bos loopt onmiddellijk het open terrein opzoeken.

Tip 6
Ga tenslotte met de voeten tegen elkaar op de grond zitten, liefst in een greppel of bunker en
maak je zo klein mogelijk. Stop het hoofd tussen de knieen en sla de armen om je heen.

Tip 7
Pas als de onweersbui echt voorbij, is de veilige plek verlaten.

Sponsors:

Beeldmerk Terneuzen